دوره ی صفویه را باید یکی از درخشان ترین دوره های هنر و معماری ایران و از جمله هنرهای صناعی کشورمان در تمام طول تاریخ این مرز و بوم دانست.
در این دوره، که از اواخر قرن نهم هق. تا اوایل قرن ۱۲ ه.ق. (قرون ۱۶ و ۱۷ میلادی) ادامه داشته است، هنرهای سنتی و صنایع دستی ایران در زمینه های گوناگون مانند نگارگری، کتاب آرایی، خط وخوشنویسی، تذهیب، نساجی سنتی، فلزکاری، سفالگری و کاشی سازی و به ویژه در خصوص قالی بافی به رشد و بالندگی رسید و این امر از آثار ممتاز به جای مانده از دوره ی صفویه، که هم اکنون زینت بخش گنجینه ها و دیگر مراکز هنری جهان است، مستفاد میشود. ضمن آنکه سیاحان و ایران شناسان دربارهی آثار هنری این عصر، در کتب خود به طور مفصل و مبسوط قلم فرسایی کرده اند.
در دوره ی صفویه، سه مکتب مهم در نقاشی و نگارگری-تبریز، قزوین و اصفهان که به ترتیب پایتخت صفویان در دوران سلطنت آنان بوده است پدید آمده است؛ ضمن آنکه در دهههای آغازین حکومت صفویان، نقاشی، همان راه مکتب هرات را ادامه داد.
از جملهی با ارزشترین و نفیس ترین آثار دوره ی صفوی باید به نسخه های مصوری از “شاهنامه ی فردوسی” و “خمسهی نظامی” اشاره کرد که بسیاری از نقاشان شاخص آن دوره چون سلطان محمد، آقا میرک، میر سید علی و امثال آنان تصویر یا تصاویری در آن کشیده اند. نگارگریهای نسخ مذکور دارای رنگهای غنی تر، ترکیب بندیهای متراکم و پیکره های پرتحرک تر از تصاویر کتب مصور شدهی قبل است.
نکتهی حایز اهمیت در مورد نگارگری و نقاشی دوران صفوی، مستقل شدن آن از کتاب آرایی است؛ چرا که از قرن یازدهم هن- و در پی انتخاب اصفهان به پایتختیو احداث کاخهای جدید، ضرورت نقاشی، شکل دیگری به خود گرفت و در مواردی جزیی از معماری سنتی به حساب می آید و برای تزیین بخشی از دیوارها به کار گرفته می شود و حتی در مواردی هم به صورت نقاشی دیواری مطرح شد. ضمن آنکه در ساختمان عالی قاپو و در ساختمان چهل ستون از نقاشی در آرایش داخلی استفاده شد.
در دوران صفوی، در پی ورود عده ای از نقاشان اروپایی به ایران و نیز اعزام تعدادی از جوانان ایرانی به ایتالیا برای آموزش نقاشی، تحولی در نقاشی عهد صفوی ایجاد شد و بدین سان در اواسط دوره ی صفوی دو شیوهی نقاشی در آثار مشاهده میشود که اولی حاصل تکامل شیوه ی سنتی و دیگری “شیوهی نقاشی اروپایی مآب” است.
از نقاشانی که به شیوه ی سنتی، ادامه ی کار دادند باید از محمدی و رضاعباسی نام برد که از خصوصیات کاری آنان توجه به حالات طبیعی انسانی است، که از دورهی کمال الدین بهزاد هراتی در نقاشی های ایرانی دیده شده است. این خصیصه در آثار هنرمندی چون رضا عباسی به تکامل رسید.
از معروف ترین نقاشانی که براساس نقاشی غربی آثاری را پدید آوردند، باید از محمد زمان نام برد که نقاشی های او در مواردی اساسا رابطه ای با فرهنگ ایران ندارد. اگرچه محمد زمان در برخی آثارش که بر مبنای ادبیات فارسی کشیده شده است به جنبه های فرهنگی زمان خود توجه کرده است. به علاوه، در دوره ی صفوی کتاب آرایی نیز شأن و منزلت خاصی داشته و از آثار با ارزش این دوران باید از “شاهنامه ی شاه اسماعیلی” و “شاهنامه ی شاه طهماسبی” نام برد. ضمن آنکه آثار بسیار با ارزش دیگری از نقاشیها و نگارگری های دوران صفویه بر جای مانده است.
همان طور که اشاره شد، در دوره ی صفویه سه مکتب مهم در نگارگری ایرانی پدید آمد که به ترتیب عبارت است از: مکتب تبریز، مکتب قزوین و مکتب اصفهان.
مضامین نقاشی های مکتب تبریز را شکوه و عظمت زندگانی دربارهی سلاطین و امراء و تصاویر باغ های سبز و خرم و عمارات و ابنیه ی عالی و زیبا و لباس های فاخر و مجالس آنس و طرب، صحنه های شکار و بزم و جنگ تشکیل می داد و رنگهای درخشان و زیبا و متنوع و متناسب و دقیق در این آثار به کار گرفته میشد. حفظ قداست بین صورتها و تقسیم اشخاص در تصاویر و رعایت تناسب کامل بین اجزای مختلفه و پوشاک خاص این دوره، به خوبی رعایت شده است.
نقاشان این مکتب بر روی جلد کتاب نقش می زدند و نقوش قالی و پارچه را نیز طراحی می کردند.
از شاخص ترین نگارگران در این مکتب باید علاوه بر کمال الدین بهزاد از سلطان محمد، مظفر علی، عبدالحمید شیرازی، آقامیرک، دوست محمد و محمدی مصور نام برد.
در مکتب قزوین، افزون بر موضوعات پیشین، مناظر طبیعی و روستایی، زندگی شبانان و زنان روستایی در حین کار و ریسندگان و بافندگان، که در مکتب تبریز و بیشتر در آثار سلطان محمد دیده میشد، توسط محمدی با تغییرات پیگیری شد و با خطوط رنگ ظریف و استفاده از پوششی معمولا از رنگ مات و با واقع بینی در تجسم آدمها و تطابق تصویر طبیعت با زندگی به نمایش در آمد. از دیگر نقاشان که همزمان با این شیوه کار کرده اند میتوان از شیخ محمد شیرازی نام برد.
مکتب اصفهان را می توان دوره ی آخر مکاتب نگارگری ایرانی شناخت. نقاشان این زمان بدون رنگ آمیزی و یا با رنگهای خیلی ساده آثار خود را خلق کرده اند. کتب خطی در این میان کمتر مصور می شد و تا حدودی هم طرح های بازاری در این دوره رایج شد.
به طور کلی خصوصیات مکتب نقاشی اصفهان را می توان چنین بیان کرد: طرح ها از مایه ی مردم پسندانه ی قوی برخوردار بود و موضوعات زندگی روزانه و طرحهایی از چهرهی مردم عادی، جای مضامین قراردادی و سنتی را گرفت. گفتنی است که از اواخر دورهی صفویه، نقاشی زیر لاکی نیز در ایران آغاز شد که میدانیم در دوره ی قاجاریه به اوج خود رسید.
در دوره ی صفوی، تذهیب وارد دوران جدیدی شد و برخلاف گذشته که بیشتر در متن طرح بود- در حاشیه ی نوشته ها مطرح شد ضمن آنکه تذهیب به استقلالی نسبی دست یافت و حرفه ای نیز به نام “تذهیب کاری” به وجود آمد که از معروف ترین هنرمندان آن «مولانا حسن بغدادی» است. نکته ی دیگر در مورد تذهیب کاری عهد صفوی آن است که تنوع تذهیب این عصر بیش از گذشته بود. گاهی طرحها ساده و کم رنگ و گاه با رنگهایی متنوع در حاشیه می آمد. هم چنین شیوهی جدیدی از تذهیب به نام “تذهیب معرق” ابداع شد که عبارت بود از بریدن یک طرح بر روی کاغذ جداگانه که آن را بر حاشیه و یا در میان سطر می چسباندند.
در پی رشد صنایع و فنون، جلدسازی در دوره ی صفوی، شکلی صنعتی تر به خود گرفت و لذا سرعت بیشتری در تهیه ی جلد کتاب به وجود آمد. این شکل از جلدسازی به نام “جلد الاكی” مشهور است. ضمن آنکه تهیه ی جلدهای چرمی هم ادامه یافت اما به جای استفاده از فشار دست بر سطح چرم، از قالب های بزرگ فولادی استفاده میشد. آستر کتاب را هم اکثرا طلاکاری می کردند. در رنگهای زمینی آستر کتاب هم تنوع بیشتری به وجود آمد و از رنگ هایی چون قرمز، سیاه، بنفش و سبز در آستر جلد کتاب استفاده می کنند.
1- بهتر است آن را روغنی سازی بنامیم.
از طلاکاری نیز در پشت جلد و گاه در آستر جلد بیشتر از گذشته استفاده میشد. گاهی نیز نقوش اسلیمی با شکل ترنج در پشت جلد به کار رفته است.
هنر جلد سازی در عهد صفوی، همچون دیگر هنرها استقلال نسبی یافت و در مواردی نام طراح و جلدساز در جلد کتاب و یا در صفحات آخر کتاب آمده است. لذا جلدسازی نیز حرفهای هنری محسوب می شده و می شود. گفتنی است در عهد صفوی هر چند جلد لاکی رایج شد، ولی ارزنده ترین جلدها، همان جلدهای چرمی بوده است.
شیوه ی کار جلد لاکی به این صورت بود که ابتدا بر چوبی نازک یا بر سطح مقوا و کاغذی فشرده شده، ورقهای ظریف از گچ می کشیدند و سپس سطح گچی را با لایه ای از لاک می پوشاندند و بعد نقش موردنظر را اکثرا با رنگ و روغن بر لاک نقاشی می کردند و روی آن را با لایه ای شفاف از روغن کمان (یا روغن جلا می پوشاندند. لاکها از موم بود و با ذوب آن می توانستند با قطری بسیار کم آن را بر سطح گچ بکشند.
در عصر صفوی، تحولاتی قابل توجه در فن سفالگری صورت پذیرفت و اگرچه نقش سفال در عهد صفوی بیشتر متأثر از نقاشی بود اما عناصر تصویری چینی چون ابر چینی و دقت در جزییات طبیعی نیز در نقش سفالها دیده میشود. “بدل چینی” (china ware) که از عهد سلجوقی هم تا حدودی رایج بوده است، در دوره ی صفوی به حد اعلای رواج خود رسید. اما نقش دیگری نیز در سفالگری دوره ی صفوی ابداع شد که مربوط به “سفال کوباچه” – قصبه ای در داغستان قفقاز – است. نقش این سفالها طرحی تیره رنگ بر زمینه های روشن مثل، آبی یا سبز است.
در دوره ی صفویه، هم چنین ساخت “ظروف لادن” هم مرسوم شد این سفالینه ها به
دو گروه تقسیم میشود:
گروه نخست، تحت تأثیر هنر چین ساخته شده و گروه دیگر به ابتکار سفال سازان ایرانی با نقوش و تزیینات جدید رایج شده است.
سفال سلادن دارای بدنهای سخت بود و به رنگ سبز تیره و روشن ساخته می شد و از نظر تزیین به انواع گوناگونی چون نقش قالب زده و برجسته تقسیم شده است. طرح هایی چون اژدها و عنقا، ماهی، ابرهای پیچیده و گل لوتوس در ظروف سلادن صفوی دیده می شود. شکل ظروف نیز شبیه ظروف ساخت چین است. گروه دوم، از نظر تزیین با گروه نخست متفاوت است. رنگ آن تیره و عموما به شکل کاسه و بشقاب بود. شهرهای کرمان، سلطانیه، بندرعباس و اصفهان، نقاطی است که در آنها سفالینه های سلادن به دست آمده
است.
به هر حال سفال های عهد صفوی در دنیا شهره است چرا که ظرافت ساخت آنها و زیبایی نقش هایشان با سفالها و مجسمه های هم عصر خود در جهان رقابت می کند.
در دوره ی صفوی، افزون بر “کاشی معرق-که شاهکار آن از همین دوره در مسجد شیخ لطف الله در اصفهان وجود دارد. کاشی هفت رنگ” هم ساخته می شد که به خاطر تنوع رنگی به “هفت رنگ” مشهور است و ما بهترین و زیباترین این کاشیها را در مسجد امام در اصفهان، می توانیم مشاهده کنیم.
بی هیچ شک و تردید قالی ایران، پر رونق ترین عصر خود را در دوران صفوی گذرانده است و از آن دوران، شاهکارهای با ارزشی که هم اکنون زینت بخش گنجینه ها و دیگر مراکز هنری جهان است به دست آمده است.
در دوره ی صفوی، زیباترین قالی های ایران نظیر قالی معروف به “قالی اردبیل” که هم اینک در موزهی ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می شود در زمان شاه طهماسب و شاه عباس بافته می شد و شهرهای تبریز، همدان، کاشان، کرمان، اصفهان و هرات از مهم ترین مراکز قالی بافی کشورمان بوده است.
اگرچه از قالی های متعددی که از دوره ی صفوی به جای مانده، متوجه تنوع نقوش قالیهای آن عصر میشویم اما به طور عمده در دوران صفوی با چهار نقش عمده که عبارت است از “نقش محرابی” (سجاده ای)، “نقش گل و نقوش طبیعی”، “نقش لچک و ترنج” و “نقوش حیوانی روبه رو هستیم.
در دوره ی صفوی، قالی ایران به ویژه به ممالک اروپایی راه یافت و از ممالک مختلف آن قاره از جمله لهستان هم سفارش هایی را دریافت کرد که میدانیم از معروف ترین قالیهای صادراتی، قالیهایی بود که به لهستان صادر شد و به “قالیهای پولنزي” (قالیهای لهستانی معروف است.
شمار این نوع قالیها را که در ایران و عمدتا در کاشان و اصفهان بافته شده است، حدود ۳۰۰ تخته برآورد کرده اند که ۸ تخته ی آن، که مربوط به نخستین سفارش دربار لهستان است، هم اکنون در موزهی رزیدنتس مونیخ” نگهداری میشود. ضمنا از این نوع قالیها حدود ۱۰ تخته ی آن هم در ایران در موزهی فرش ایران و در گنجینه ی دوران اسلامی۔ موجود است: در دوره ی صفوی، قالی بافی هنر مستقلی بود که از نفوذ هنرهای دیگر مصون ماند و برای قالی و توسط هنرمندان طراحی قالی، نقش های تازه ای ابداع شد که تا پیش از آن در قالی بافی دیده نشده است که از آن جمله باید به نقش های معروف به “گل شاه عباسی” اشاره کرد.
در دوره ی صفوی از ابریشم نیز در قالی بافی و بافت فرش استفاده میشد و قالیهای بس ظریف و زیبا که به “قالی پرده نما” مشهور است در دوره ی مذکور بافته می شد.
به هر حال در پی رونق قالی بافی در دوره ی صفویه، در هریک از مناطق قالی بافی، قالیهایی بافته می شد که نقش و رنگ آمیز آن به نام همان منطقه معروف بود.
در دوره ی صفوی، هنر نساجی ایران از نظر زیبایی و تنوع در فن بافت و نقش به اوج ترقی و تکامل رسید. از جمله آن که در زمان شاه طهماسب در قزوین مکتب هنری خاصی در هنر بافندگی به وجود آمد که از ویژگیهای این مکتب نقوش ترنج و گل و گیاه و شکار بود. پس از شاه طهماسب و هم زمان با سلطنت شاه عباس، سبکی در بافندگی منسوجات رو به رشد نهاد که مميزهی آن استفاده از نقوش گل و گلدان بود، به طور کلی هنر بافندگی عصر صفوی را به دو دورهی خاص می توان تقسیم کرد: در دوره ی نخست، سبکی توسط «خواجه غیاث الدین علی»، نوہی مولانا کمال، خطاط مشهور، به وجود آمد که از ویژگیهای این سبک استفاده از طرحهای کوچکی بود که در کل با هم هماهنگی داشت. از بافندگان مشهور این دوره می توان از عبدالله بن غیاث، حسین بن غیاث، یحیی بن غیاث، و معزالدین غیاث و آبان محمد نام برد.
. در دوره ی دوم به رهبری رضا عباسی اسلوبی شکل گرفت که تحت تأثیر آن، بافنده بر نقوش و طرحی بزرگ تأکید داشت. محمدخان، اسماعیل کاشانی و استاد معین از هنرمندان این سبک بوده اند.
در شهرهای تبریز، هرات، اصفهان، یزد، رشت، کاشان، کرمان، مشهد و بروجرد، کارگاههای بافندگی بسیار مهمی دایر بود که هر یک در بافت نوع و یا انواعی از پارچه معروف بود. مثلا در تبریز و یزد پارچه هایی می بافتند که اکثرا با تصاویر انسان تزیین می شد. در شهرهای یزد و کاشان انواع پارچه های ابریشمی و مخمل تولید می شد. اصفهان به بافت پارچه های زری و تولید پارچه های چاپ قلمکار اشتهار داشت و در شوشتر زیباترین حریرها را می بافتند.
در مجموع باید گفت همکاری نقاشان و نساجان موجب تهیه ی پارچه هایی شد که از شاهکارهای هنری دوره ی صفوی محسوب می شود و انواع پارچه های حریر، مخمل، زری، دارایی، زری گل برجسته و ابریشم و تافته و غیره در نقاط مختلف کشورمان بافته می شد.
در عهد صفوی، استفاده از فولاد بیشتر مورد توجه هنرمندان قرار گرفت و طلاکوبی و طلا کاری روی فلز نیز اهمیت بیشتری یافت. ضمن آنکه آرایش ظروف فلزی این دوران بیشتر از خوشنویسی تأثیر می پذیرفت. هم چنین مشبک کاری روی فلز هم در کنار خوشنویسی و طلا کاری، جلوهی افزونتری به آثار و ساخته های فلزی بخشید.
در آثار فلزی دوره ی صفوی زیبایی و ظرافت بسیار مورد توجه هنرمندان بوده است و این مهم حتی در وسایل رزمی به جای مانده از عهد صفوی مشهود است. کلا وسایلی که در دوره ی صفویه برای اماکن متبرکه و از فلز ساخته شده است، نسبتأ سالمتر مانده است که البته بر این وسایل، نام ائمه اطهار (س) حک شده است، در دوره ی صفوی ضمنأ ساخت و قلمزنی روی مس، برنج و آلیاژهای دیگر مرسوم بوده است.
در دوره ی صفوی، رودوزی های سنتی از اهمیت خاصی برخوردار شد. ضمن آنکه آثار جالبی از شیشه ی دست ساز این دوره را نیز می توانیم در موزه ها و دیگر مراکز هنری مشاهده کنیم. در دوره ی صفوی، خاتم سازی در شهر شیراز، موجودیت یافت و درها و صندوقچه های تهیه شده از خاتم، زینت بخش اماکن متبرکه و نیز برخی کاخها شد. همچنین از دوره ی مذکور، آثار منبت کاری زیبایی برجای مانده است.
از اواخر دوره ی صفوی، شیوه ی دیگری از نقاشی به نام گل و مرغ هم موجودیت یافت که این نوع نقاشیها از هنر تزیینی غرب تأثیر پذیرفته است. اگرچه در گوشه هایی از نقشهای طبیعت و در نقاشیهای مکاتب شیراز و هرات، مشابه این نقشها مشاهده میشود ولی در نقاشی های گل و مرغ و گل و مرغ سازی بیشتر از رنگ هایی که منشأ غربی دارد استفاده میشد که تاحدودی حال و هوای غربی به این نوع نقاشی می بخشد و میدانیم نقاشی گل و مرغ را بیشتر در هنر لاکي و در آثاری چون قاب و جعبه آیینه، قلمدان و جلد کتاب می توانیم مشاهده کنیم.
