در دوره های افشاریه و زندیه، شاهد رکود تدریجی صنایع دستی کشورمان هستیم و این ضعف و سستی در تمامی رشته های هنرهای صناعی به چشم میخورد و حتی آثار نقاشی ایرانی در دورهی زندیه نشانگر تکرار هنر ایران در اواخر عهد صفوی و یا نقطه شروعی برای تحول بعدی در نقاشی کشورمان است؛ چرا که در دوره قاجار از ادامه ی شیوه ی غربی و مستحيل شده تأثیرات بیگانه در سنتهای ایرانی و در واقع از ترکیب این دو، شیوهی خاصی پدید آمد که هم گرایش های تزیینی و هم تمایل به طبیعت پردازی در آن مشاهده میشود و میدانیم موضوعات نقاشیها عمدتا شامل تصاویری از شاه، رجال و درباریان و بعضأ داستانهای ادبی و مذهبی است.
به هر حال در دورهی زندیه به تدریج نقاشی از طبیعت، رشد کرد و توجه به منظره سازی در پس زمینه ی نقاشی (فون) مشاهده می شود و این مهم در نقاشی های دوره ی قاجار هم ادامه و استمرار یافت. در مجموع نقاشی دورهی زندیه و دهه های نخست قاجار را می توان تحت عنوان “مکتب زندیه و قاجار” دانست که نقاشانی چون محمدعلی و آقا صادق از شاخص ترین هنرمندان آن بودند.
در دوره ی قاجار و همزمان با از رونق افتادن مکتب زندیه و قاجار، نقاش شاخصی به نام ابوالحسن غفاری (صنیع الملک) مطرح شد که نقاشی دوره ی قاجار را در مسیر تازه ای قرارداد و منشأ تأثيرات جدیدی در آن شد.
در اواخر دوره ی قاجار، نقاش شاخص دیگری به نام محمد غفاری (کمال الملک) مطرح شد. این هنرمند اگرچه تحت تأثیر موج جدیدی که عمویش صنیع الملک پدید آورده بود قرار گرفت، اما روحیه و فضای محیط خود را هرگز فراموش نکرد و این مهم در توجه وی به زندگی مردم و فرهنگ ایران دریافت می شود که در آثارش مشاهده می شود گفتنی است که کمال الملک ضمنا از نخستین بانیان مدرسه و موزه ی هنری در ایران به شمار می آید.
نقاشی ایران پس از دوره ی قاجاریه و در پی نفوذ روزافزون و پردامنه ی فرهنگ غربی، دگرگونی فراوانی یافت و گرایش هنرمندان بسیاری را به مکاتب هنری جدید غربی، موجب شد و ضمن آنکه عده ای از هنرمندان همان سبک و شیوه های سنتی نقاشی را دنبال کردند، گروهی دیگر هم با استفاده از فرهنگ اصیل گذشته و تلفیق آن با مکاتب هنری غربی آثار متعدد و قابل توجهی پدید آوردند.
در حال حاضر نیز در کشورمان هم نگارگری – با برداشتهای متفاوتی که هنرمندان از آن دارند و با پیوستگی با جدایی آنان به مکتب هرات و اصول و ضوابط آن – هم نقاشی قهوه خانه ای و هم نقاشی پشت شیشه و هم نقاشی به شیوه های مختلف غربی رایج است و بیشتر هنرمندان این رشته در شهرهای تهران و اصفهان سکونت دارند. از شاخص ترین هنرمندان این رشته باید از استاد محمود فرشچیان نام برد.
در زمینه ی هنر تذهیب باید گفت که این هنر پس از دوره ی صفویه به حیات خود ادامه داد و اگرچه در دوره های افشاریه، زندیه و قاجار با رکودی نسبی مواجه شد اما با تأسیس مدرسه ی صنایع قديمه – در سال ۱۳۰۹ ه. ش و به ریاست استاد حسین طاهرزاده بهزاد – در رشتهی تذهیب نیز هنرمندانی چون یوسفی و عبدالله باقری مطرح شدند که آثار با ارزشی از خود برجای نهادند. این هنر در حال حاضر از رونق نسبی برخوردار است.
طبعا با رواج چاپ ماشینی، جلدسازی هم تحت الشعاع رشد صنعتی کتاب قرار گرفت. در دوره های زندیه و قاجاریه جلدهای لاکی – عمدتا با طرح گل و مرغ – مورد توجه قرار گرفت. ضمن آنکه انواع پشت جلدهای دیگر چون چرم، مورد توجه واقع نشد ولی تاحدودی جلدهای مخملی طلاکوبی با استقبال مواجه شد.
به هرحال کم کم ارزش کتاب در روند ماشینی و انتشار وسیع آن مطرح شد و کتاب آرایی و هنرهای مرتبط با آن به خصوص تجليد رو به افول نهاد. از هنرمندان شاخص رشته ی تجلید طی دهه های اخیر باید از مرحوم استاد عتیقی یاد کرد.
سفالگری پس از دوره ی صفویه به زوال گرایید و از تعداد دست اندرکاران و از تعداد کارگاههای آن کاسته شد تا متعاقب آن نقش سفال در زندگی روزمره نیز کم رنگ شد. اگرچه ظرف دهه های اخیر و به ویژه سی ساله ی اخیر سفال سازی مورد توجه قشر جوان و تحصیل کرده واقع شد و افزون بر کارگاه سفال سازمان میراث فرهنگی کشور که فعالیت چشمگیری در تولید آثار ممتاز سفال دارد، تولید سفال در مراکز سنتی این “هنر- صنعت” چون لاله جین همدان، مند گناباد، میبد یزد، زنوز، تبریز، شهرضا، اصفهان، سمنان، شاهرود، کرج و تهران و غیره از رونق برخوردار است.
باری، هم اکنون سفالینه های هنری با طرح ها و نقشهای جالب، تولید و عرضه می شود که برگزاری نمایشگاه های اختصاصی سفال و سرامیک چون “نمایشگاه آثار دوسالانه سفال سازان” و “نمایشگاه تخصصی شیشه، سرامیک و سنگ” و مانند آنها نشانگر رونق این رشته ی هنری است. گو اینکه سفال سازی در حال حاضر از جایگاه رفیع روزگاران نه چندان دیر و دور گذشته ی خود در زندگی مردم کشورمان فاصله ی زیادی دارد.
در دوره های زندیه و قاجاریه، شاهد تأثیر قابل توجه هنر غرب از طریق نقش و رنگ در کاشی سازی کشورمان هستیم. از جمله آنکه نقش هایی به نام «گل لندنی» به کاشی ایران راه یافت و رنگهای جدیدی نیز به کار گرفته شد که تا پیش از آن رایج نبوده است. کاشیهای موجود در عمارت کلاه فرنگی شیراز – که هم اینک در موزهی پارس نگهداری میشود و نیز کاشی کاری های مسجد وکیل شیراز، که نقوش آن بیشتر متأثر از طبیعت است، مؤید این نکته است. گفتنی است که اگرچه کاشی کاری عهد زندیه متأثر از کاشی کاری دوره ی صفویه است اما غنا و زیبایی آن را ندارد.
در دوره ی قاجاریه تحولی نسبی از لحاظ رنگ آمیزی و موضوع در کاشی کاری پدید آمد و در اکثر کاشی کاری های این دوران، که با به کار گیری رنگ قرمز همراه است، شاهد موضوعات تاریخی و یا زندگی روزمرهی درباریان هستیم.
به هر حال، کاشی کاری به عنوان یکی از هنرهای مرتبط با هنرهای سنتی و معماری ایران، علی رغم فراز و فرودهایی که داشته است، از رونق شایسته ای برخوردار است و افزون بر شهر اصفهان و شهرهای شیراز و تهران، در کنار اغلب اماکن متبرکه و ساختمانهای تاریخی، کارگاههای کاشی سازی وجود دارد که از مهمترین آنها میتوان به واحدهای کاشی سازی در آستان قدس رضوی اشاره کرد. گفتنی است که امروزه بیشتر کاشیهای هفت رنگ و معرق و معقلی تولید میشود که زینت بخش اماکن متبرکه و نیز ساختمانهای قدیمی و یا ساختمانهای در حال مرمت و بازسازی مربوط به دورانهای پیش است.
هرچند که قالی بافی ایران پس از دوران اوج و شکوه و اقتداری که در عصر صفویه داشته است، در دوره های بعد رونق کمتری داشته اما از دوره ی قاجار و در پی صادرات آن به اروپا و دیگر نقاط جهان، خود را به عنوان مهمترین محصول صادراتی غیرنفتی به ثبت رسانده است. اگرچه در این رهگذر و در پی فعالیت گستردهی شرکت های خارجی برای تولید بیشتر و کم توجهی به تولید قالی در هر منطقه، با توجه به ویژگیهای شناخته شده ی آن از لحاظ نقش و رنگ، لطماتی هم وارد شده است. هم چنین به واسطه ی جایگزینی تدریجی رنگهای شیمیایی به جای رنگهای طبیعی، قالی ایران یکی از ممیزه های خود را به تدریج از دست میدهد.
به هر حال، با توجه به ذوق و قریحهی سرشار هنرمندان ایرانی در زمینهی قالیبافی، این “هنر – صنعت” همچنان به رونق و سرزندگی خود ادامه داده و بافت قالی های بزرگ پارچه – حتی بیش از ۵۰۰۰ متر مربع – تولید قالیچه های نفیس با رج شمارهای استثنایی – حتی بیش از ۱۶۰ رج – و تولید و عرضه ی قالیچه ها و قالی های تصویری و نیز طراحی و تولید قالی و قالیچه هایی با ابعاد مختلف و در اشکال گوناگون چون چندضلعی، بیضی، دایره ای و نیز قالیچه های کوچک حجمی همه و همه مؤید استعداد ایرانیان در زمینه ی تولید قالی است.
در دوران معاصر قالی ایران از فن شناسان و هنرمندان طراح و متخصصی چون عمواغلی، ارجمند، عیسی بهادری، عبدالله باقری، رسام عربزاده و امثال آنان که هر کدام به سهم خود تلاش های ارزنده ای در زمینه ی طراحی و بافت قالی داشته اند، برخوردار بوده است.
مهمترین مراکز و مناطق قالی بافی ایران عبارت است از: آذربایجان، اصفهان، کاشان، جنوب خراسان، مشهد، کردستان، ترکمن، اراک، کرمان، چهارمحال و بختیاری، فارس، قم، نایین و تهران.
پس از دوران صفویه، شاهد زوال تدریجی نساجی سنتی ایران و به ویژه کاهش تدریجی تولید پارچه های نفیس دستبافت نظیر ترمه، زری، مخمل و دارایی هستیم. به طوری که در حال حاضر تنها چند دستگاه به تولید پارچه های زری در سازمان میراث فرهنگی در شهرهای تهران و کاشان و در هنرستان هنرهای زیبای اصفهان می پردازد. در زمینه ی بافت مخمل فقط سه دستگاه در مرکز آموزش هنرهای سنتی میراث فرهنگی کاشان وجود دارد و دستگاههای معدودی به تولید پارچه ی ترمه در شهرهای یزد و کرمان و نیز به تولید پارچهی دارایی در شهر یزد مشغول است. با این حال تولید سایر پارچه های دستبافت نظیر حمام سری جاجیمچه، جاجیم، ملحفه، شمد، چادرشب و غیره در مناطق روستایی و شهری کشورمان مرسوم و متداول است.
بافت انواع گلیمهای دستباف شامل گلیمهای دورو، گلیمهای سوماک و گلیمهای یکرو ولی غیرسوماک در مناطق مختلف کشورمان به ویژه در استانهای فارس، اردبیل، آذربایجان شرقی، کردستان و کرمانشاه از رونق خوبی برخوردار است و طی سه دهه ی اخیر بر میزان تولید و نیز کیفیت آنها افزوده شده و در زندگی شهری نیز کاربردهای جدیدی یافته است. فلزکاری نیز علیرغم فراز و فرودهایی که داشته است کماکان به حیات خود ادامه میدهد.
ساخت و قلمزنی روی فلز در شهرهایی چون اصفهان، شیراز، تبریز و تهران، ملیله سازی در زنجان، اصفهان و تهران، میناکاری و طلاکوبی روی فولاد در اصفهان، و ساخت زیورآلات سنتی در گنبد و سنندج و برخی دیگر از نقاط کشورمان، و نیز هنرهایی چون فیروزه کوبی و علامت سازی در اصفهان و تهران، و فعالیتهایی که کم و بیش در زمینهی ضریح سازی و قفل سازی صورت می گیرد، همه و همه نشانه هایی از رونق نسبی فلزکاری در کشورمان است و هنرمندانی چون استاد محمود دهنوی، استاد حسین علاقمندان و استاد ساعی و استاد راعی و امثال آنان آثاری با ارزش و با طرح های جالب و گاه استثنایی پدید آورده اند. گفتنی است که ساخت محصولات مسی به دلیل عدم استفاده از آن در زندگی روزمره به شدت کاهش یافته و هم چنین برخی از محصولات فلزی جنبه های مصرفی خود را از دست داده است.
اگرچه شیشه گری و تولید شیشه های دست ساز پس از دوران صفویه، رو به تنزل نهاد اما ظرف ۳۰ ساله ی اخیر شاهد رونق نسبی این “هنر – صنعت” در شهر تهران – به عنوان مهمترین مرکز تولید انواع شیشه دست ساز – هستیم. هنرهای مرتبط با چوب نظیر منبت، معرق، خاتم و نازک کاری چوب پس از تأسیس مدرسه ی صنایع قديمه در سال ۱۳۰۹ ه. ش. مورد توجه بیشتری قرار گرفت. خاتم کارهای زیبا در تالار خاتم کاخ مرمر و تالار خاتم مجلس شورای اسلامی و نیز تولید چند نمونه میز خاتم توسط خاتم کاران هنرمند شیرازی و اصفهانی، آثار منبت و معرق تولید شده توسط منبت کاران و معرق کاران هنرمندی نظیر امامی، ویزایی، گودرزی، زابلی و غیره در مدرسه ی صنایع قديمه، سازمان میراث فرهنگی کشور و نیز در شهرهای آباده و گلپایگان و تهران، محصولات نازک کاری چوب ممتاز و هنرمندانه ارایه شده توسط هنرمندانی چون عبدالمجید نعمتیان و علی اکبر بهزادیان از استان کردستان و سازهای سنتی ساخته شده توسط استاد قنبری در کارگاه سازسازی سازمان میراث فرهنگی کشور و سرانجام صنایع دستی مختلف و متنوع چوبی موجود در موزه صنایع دستی تهران نشانگر ذوق سرشار و هنر صنعتگران ایرانی در رشته های گوناگون مرتبط با صنایع و هنرهای چوبی کشورمان است.
سرانجام آنکه باید به رودوزی های متنوع و نفیس ایرانی چون سوزن دوزی بلوچ، پته دوزی کرمان، قلاب دوزی رشت و سوزن دوزی و ملیله دوزی اصفهان و نیز آثار جالب چاپ قلمکار اصفهان و چاپ کلاقه ای آذربایجان هم اشاره ای داشته باشیم که علیرغم فراز و نشیب های فراوان هم اکنون روزگار پررونقی را سپری می کند. به هر حال، هم اکنون قریب به ۲۰۰ رشته ی صنایع دستی در کشورمان وجود دارد.
